Duzimaniya bêmîxwer*

Dilawer Zeraq

Duzimanî an jî şiyana zanîn û axivîna bi du zimanan, ji bo gel û neteweyên ku di nav sîstemeke netewe-dewletî de jiyana xwe diqedînin û bi zimanê zikmakî dest bi xwendina fêrgeha destpêkî dikin û ji wê destpêkirinê heta bidawîbûna xwendinên xwe yên pergalî, bi zimanê dayika xwe dixwînin; diyardeyeke avantajî ye ku li ser ”xwebûneke nehatî arîşedarkirin” rûdinê.

Mirovên ku jiyana xwe ya li darê dinê bi wî awayî diqedînin, dikarin danûstendinên xwe, hevpêwendiyên xwe, hevgiriyên xwe û hevdijiyên xwe yên bi heyînên din re, di ser vê asayîbûn û sirûştîbûnê re daynin. Loma jî, gava endamekî ji neteweyên ku ‘’halê wan hal e’’, pêwendî bi zimanekî ji bilî zimanê xwe yê zikmakî re datîne, ev pêwendî, bi temamî di ser zimanê wî yê zikmakî re çêdibe û zimanê duyem (an jî yê sêyem, çarem) dikare digel taybetî û rengûawayên xwe, li rex zimanê zikmakî yê wî kesî bimîne û bibe zimanê duyem (an jî sêyem, çarem) yê wî kesî.

Ev awa duzimanî, ya herî normal, ya herî mirovane, ya herî beraqil û qebûlbar e.

Herçî em kurd, li bakur, ji sed salî bi vir ve ye, em bi her awayî ji avantaja ketî behsê bêpar in û ev rewşa “der-avantajbûn”ê hê jî dikude.

Heta salên 1980yî, piraniya kurdan, li bakur, pêşî li malê, zimanê xwe yê zikmakî hîn dibûn û paşê di fêrgehên dewletê de zimanê tirkî li wan diqelibî û ev lêqelibîna hanê; travmayeke jiyanî ku wê qet ji hiş, ji giyan derneyê, bi kurdan re çêdikir. Û kurdên ku heta wan çaxan diçûn fêrgeha destpêkî, piştî destpêka xwendina sîstematîk ya dewletê, hînî tirkî dibûn.

Lê ji salên 1980yî û bi vir ve ye, êdî bayê tirkî yê asîmîlasyonê xurttir û dorfirehtir diwezîne, ‘bi awayekî zimnî’ piştê ji hinek kurdan hildide û mîna ku bixwaze dara kurdî ji kok û qurmê de rake, bandor li ruh û gewdeyê zimanê kurdî dike.

Roja îroyîn, êdî li bakur, hînbûna tirkî, ji hînbûna zimanê serdest derbasî qonaxeke dîtir bûye; kurd êdî wekî zimanê xwe yê yekem hînî tirkî dibin. Di vî halî de, tirkî, wekî zimanê yekem serweriya xwe dide pêş û;

a) kesên ku paşê hewl didin kurdî hîn bibin, kurdiyê mîna zimanê duyem yê sêwî datînin rex tirkî,

b) kesên ku hindik bi kurdî dizanin, kurdiya xwe, mîna zimanê duyem, datînin rex tirkî,

c) kesên ku bi awayekî korfeleqî û mucîzewî bi kurdî dizanin, kurdiya xwe, mîna zimanê duyem, datînin rex tirkî,

d) kesên ku bi perwerdehiya sîstematîk tirkî hîn bûne, tirkiya xwe mîna zimanê xwe yê hîmî û esasî datînin ber kurdiya xwe ya ku bi awayekî devkî hîn bûne.

Ev awa duzimanî, “duzimaniya bêmîxwer” e ku ast, zanîn, bikaranîn û kêrhatîbûna her du zimanan, (kurdî û tirkî) li gorî derav, helûmerc û bikaranînê diguhere û ev guherbariya zimanî dike ku beşek zêde ji kurdên bakur, zanîn û agahiyên ku bi wan zimanan belav bûne, bi awayekî qutoquto û ji hev dûr hîn bibin û bi taybetî di warê têgihîn, şirovekirin û pênasekirinê de tim birîndar (an jî derbxwarî) bimînin.

Ev reng duzimanî, ji bo neteweyeke wekî neteweya kurd, ji mirinê wêdetir e. Ji ber ku ne mirin e; lê kûtmayîn e, kêmfamkirin e, kêmavakirin e û birîndariya hiş û famê ye ku beşeke zêde ji birînê ne ya kurdan û kurdî bi xwe ye.

Bi gotineke dî; ”duzimaniya bêmîxwer’’ ew e ku birîneke mirov hebe lê beşeke zêde ya wê birînê ne ji çerm, xwîn, hîs, goşt, sehek, hestî, ruh, can û laşê mirov be.

Birîna ne ji çerm, xwîn, goşt, hest, ruh û laşê mirovî bi xwe, kêm digire û teşenekî dibe; li can û hişê mirov belav dibe, di her endamê laşê mirov de bi cî dibe û êdî wisa dibe ku mirov dibêje qey ew birîn parçeyekî ji mirov e.

Îcar, kîngê ew birîn dest bi axivîn û leqînê dike, hingê hej li hiş û giyanê zimanî dikeve û êdî ”birîndar bi birîna xwe nizane” û bi têgihîn û kirinên xwe yên ”bêmîxwer” dibêje qey hişê xwe yê zimanî li ser ”mîxwereke esasî” daye rûniştandin û pê re jî mîxwereke taybet û ya dîtir saz kiriye û êdî bûye zanayê du zimanên ku li rex hev disekinin.

Lê kurê pîrê ne wisa ye.

Ev ”newisabûn” bêtir di werger û lihevanînên her du zimanan de, (kurdî-tirkî), bi pêş de tê ku hem ji alî zimanî hem ji alî çandî hem ji alî ferasetê hem ji alî hişberiya jiyanî ve nelihevî û ”şaştî” çêdibin û ji vê ”bêmîxweriyê” tenê xisar digihîje kurdî.

Ev xisar, bêtir di zimanê çandî de dide der ku kurdên bakur ên bi zimanê tirkî xwendî, pêşî zanîn û agahdariya xwe li ser esasa tirkî saz dikin û paşê jî radibin ji kurdî biwêj, qalib û gotinên pêşîyan motamot werdigerînin tirkî û ”jixweşehitîneke sosretî” (1) di çanda kurdî de çêdikin. Her çend, ew dibêjin qey, bi vê wergera sosretî, dengê xwe digihînin ”tirkî” jî, di rastiya xwe de, ew vê wergera kurdî ya bo tirkî, ne ji bo tirkan lê ji bo kurdên ku bi kurdî nizanin dikin. Tew serbarê ser, tirkî jî bi vê wergera hanê li xwe dimîne şaşûmetel.(2)

Ji bo vê yekê du mînakên ji sosretan bes e; yek jê biwêj-qalib e bi wergereke motamot tê nivîsîn ya dî jî risteke helbestê ye.

“Kurtla yiyip kuzu ile ağlıyorlar” (Bi gur re dixwin bi xwedî re şînê dikin (digerînin)

“Dağ Keçisi Kavmine Uyku Haramdır-Rênas Jiyan” (Ji qewmê pezkovî re xew heram e-Rênas Jiyan)

Îro ro, kurdên ku bi “duzimanîya bêmîxwer” di nav du zimanan (kurdî-tirkî) de asê mane, di qonaxa herî dijwar û kujek ya ”lixwenebanbûnê” de ne û di rihetî û konfora vê qonaxê de, xisareke ecêb giran û mezin digihînin kurdî û sed korayî; ne tenê bi vê nivîsê, ji alî gelek kurdan ve, hatine (û tên) hişyarkirin, lê xem ne xema wan e, bîrîn ne bîrîna wan e, êş ne êşa wan e, çiraya li ber koran e, bilûra li ber guhsistan e…

(1) Jixweşehitîn: ji bo ruh û bingeha zimanî, bi wateya ‘erozyon’ê de bi kar tînim.

(2) Sedema vê şaşûmetelmanê ev e: ew qalib, derbiran, biwêj û gotinên pêşîyan bi wî awayî û bi awayekî çandî di tirkî de tunene. Loma gava tirkekî bi tirkî wan derbiranan bixwîne, ne gengaz e jê fam bike.

*Mîxwer: Li gorî ferhenga etîmolojîyê (https://www.etimolojiturkce.com/kelime/mıh) peyva ”mêx” bi farisî ye; û ji ber ku ev peyv wekî ‘mîx’ di kurdî de jî heye, min çêtir dît peyvê wekî ‘mîx+wer’ bi kar bînim ku wekî ‘mîhver’ jî tê nasîn û zanîn.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

slotbar
superbahis
timebet
tipobet
tumbet
vdcasino
vevobahis
bahiscom
casibom giriş
lidyabet giriş
lidyabet
jojobet
betmarlo giriş
marsbahis giriş
betcup giriş
bets10
Asyabahis
betmoon
betnano
limanbet
dinamobet
1xbet
nakitbahis
ngsbahis
bahigo
onwin
paribahis
perabet
piabet
pinup
pulibet
redwin
sahabet
bahigo
perabet
ngsbahis
onwin
bahiscom
paribahis
belugabahis
tipobet
piabet
pulibet
sahabet
bahigo
limanbet
makrobet
mariobet
meritking
mobilbahis
mostbet
cratosslot
sekabet
dinamobet
bahigo
perabet
ngsbahis
onwin
bahiscom
paribahis
belugabahis
tipobet
bahigo
onwin
bahigo
betcup
matbet
mariobet
mariobet
setrabet giriş
supertotobet giriş
tarafbet giriş
tipobet giriş
tulipbet giriş
tümbet giriş
vdcasino giriş
winxbet giriş
betpark
betroad
bets10
bettilt
betvole
casibom
casinomaxi
casinoper
dinamobet
grandpashabet
goldenbahis
holiganbet
hovardabet
imajbet
interbahis
jojobet
asyabahis
bahsegel giriş
bahsegel giriş
casibom giriş
betvole
casibom
bets10
casinomaxi
casinomaxi
casinoper
cratosslot
dinamobet
dumanbet
grandpashabet
betvole
casibom
bets10
casinomaxi
casinomaxi
casinoper
cratosslot
dinamobet
dumanbet
grandpashabet
superbetin
sekabet giriş
rexbet
rokubet
romabet
sahabet
savoybet
sekabet
setrabet
superbet
tarafbet
tipobet
tulipbet
tumbet
winxbet
neyine
noktabet
norabahis
oleybet
onbahis
onwin
orisbet
padisahbet
palacebet
paribahis
parmabet
perabet
piabet
pinup
pokerbeta
polobet
pusulabet
redwin
kralbet
ligobet
mariobet
limanbet
limanbet
matadorbet
matbet
meritking
milanobet
milosbet
mostbet
mrbahis
nakitbahis
extrabet
gobahis
gorabet
hilbet
ikimisli
Abdulla62630105
jetbahis
jojobet
klasbahis
betpark
betpas
betper
interbahis
goldenbahis
betcup
slotbar
asyabahis
xslot
restbet
rexbet
rokubet
romabet
sahabet
savoybet
sekabet
setrabet
supertotobet
superbet
tipobet
tarafbet
tulipbet
tumbet
winxbet
vdcasino
markajbet
asyabahis
slotbar
xslot
rexbet
romabet
sahabet
savoybetting
savoybetting
sekabet
setrabet
venüsbet
winxbet
orisbet
padişahbet
palacebet
paribahis
parmabet
perabet
piabet
pinup
polobet
pusulabet
redwin giriş
kralbet
ligobet
matadorbet
matbet
milanobet
milosbet
mobilbahis
mostbet
mrbahis
nakitbahis
extrabet
favoribahis
favorisen
gobahis
gorabet
grandpashabet
hilbet
ikimisli
imajbet
intobet
jasminbet
jetbahis
jojobet
klasbahis
betorspin
betpark
betpas
betper
betroad
betsat
bettilt
betturkey
betvole
casibom
casinovale
celtabet
dinamobet
discountcasino
dumanbet
elexbet
elitbahis
Deneme bonusu
Deneme bonusu veren siteler
Deneme bonusu veren siteler
avcılar escort
esenyurt escort
bahçeşehir escort
beylikdüzü escort
bakırköy escort
halkalı escort
şirinevler escort
şişli escort
istanbul escort
esenyurt escort
avcılar escort
tarafbet
betist giriş
showbet
xslot giriş
favorislot
barn festival
pragmatic slot oyunları
radissonbet
egt oyna
betmarlo
floating dragon oyna
bonus hunt" rel="dofollow">bonus hunt">bonus hunt
aresbet
tombala oyna
wild wild riches oyna
betibom
dog house megaways
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
wild west gold oyna
markaj giriş
trwin giriş
altıncasino
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
sugar rush oyna
hiperwin
sweet bonanza oyna
diyarbet
diyarbet
mrbahis
favorislot
markaj giriş
trwin
big bass bonanza oyna
gates of olympus oyna
egt oyna
favorislot
markaj giriş
trwin
betingo
bahisbudur
casi pol
casipol giriş
casipol giriş
casipol
casipol
romabet
mrbahis
casipol şikayetvar
casipol giriş
casipol twitter
casipol şikayet
casipol
casipol güncel giriş
casipol güncel
casipol giriş
casipol girişi
erzurum escort
Pendik Escort
pendik escort
ultrabet